Home Het altaarstuk Geopend altaarstuk
Lam Gods
Inhoudsopgave
Het geopende altaarstuk
God de Vader
Maria
Johannes
Zingende Engelen
Kluizenaars
Alle pagina's

Geopend altaarstuk

Lam Gods, geopend altaarstukLam Gods, geopend altaarstukStaand voor het geopende retabel kun je niet anders dan ademloos toekijken. Het bovenste deel van het altaarstuk trekt direct de aandacht. Het is zwaarder aangezet met de grote figuren die de panelen panelen vullen. De kleuren komen in alle intensiteit op je af. Het telkens terugkerend rood, groen en blauw is in de drie hoofdfiguren opvallend neergezet.
Adam en Eva, de sluitstukken boven lijken er niet te delen in het kleurenfeest. In hun naaktheid vormen zij een contrast met de rest van het paneel. Ook de grisailles boven hun hoofd lijken hier niet thuis te horen.

Op afstand lijken de panelen beneden een landschap voor te stellen met diverse groepen mensen. De groenig-blauwe lucht met realistische wolken verbindt de panelen, die qua landschap en klimaat bij nadere beschouding toch weer van elkaar verschillen.

Op de achtergrond zien we gotische gebouwen, waarvan we enkelen kunnen identificeren.

Eeltige voeten van een apostelEeltige voeten van een apostelInzoomend op het tafereel treft ons de perfecte gedetailleerdheid. Ieder haartje, iedere juweel en zelfs de vieze eeltige voeten van de knielende apostelen zijn tot in detail uitgewerkt. Er kunnen een dertigtal verschillende planten en gewassen geïdentificeerd worden, tot op de millimeter nauwkeurig uitgewerkt!

De gebroeders van Eyck zijn niet de uitvinders van olieverf. In ieder geval zijn ze er wel in geslaagd deze techniek op een bijna magische wijze vorm te geven. Het schilderwerk sprankelt en straalt een levendigheid uit dat voorheen nog nooit is bereikt.


God de vader

Deisis of DeësisDeisis of DeësisAls het retabel open is en wij onze ogen naar boven slaan valt ons op dat het paneel wordt beheerst door God de Vader, de Maagd Maria en Johannes de Doper. Of stelt die prachtige figuur, gekleed in een scharlaken mantel Jezus Christus voor?

Deze vraag wordt door alle kunsthistorici behandeld. Er is altijd een soort twijfel. Traditioneel wordt de centrale figuur beschouwd als God de Vader. Hiëronimus Münzer spreekt in 1495 van Deus in majestate, wat zonder twijfel naar God de Vader verwijst. Albrecht Dürer sprak in 1521 van “Gott Vater”, net als Lukas de Heere dat in 1559 doet. Bovendien, de figuur draagt een tiara, een pauselijke driekroon, die meestal aan God de Vader wordt toegekend. Ook de scepter, als teken van heerschappij zou naar God verwijzen. Het feit dat de handen en voeten geen tekenen vertonen van de kruisiging zou ook eerder naar God de Vader verwijzen dan naar Jezus Christus.

Ook de teksten (waarover later meer) lijken te verwijzen naar God.God of JezusGod of Jezus

Toch zijn er ook aanwijzingen dat het hier om Jezus Christus gaat.
Allereerst komen de figuren "Maria", "Christus op Zijn troon" en "Johannes de Doper" vaak voor in de Byzantijnse kunst. Op Byzantijnse iconen wordt dikwijls de zogenaamde Deïsis- of Deësistriade afgebeeld. Eerlijk gezegd vind ik het uiterlijk van deze figuur ook wel iets oosters hebben. Bovendien vind ik het niet zo vreemd dat van Eyck geïnspireerd werd door zijn Byzantijnse voorgangers. Immers, het hele paneel verwijst direct en indirect naar Johannes de Doper. Als men deze Doper een prominente plek in de hemel wil geven dan ligt het voor de hand dit thema te kiezen.

Aan de andere kant… Deïsis betekent voorbede, smeekbede. Maria en Johannes smeken Christus om erbarmen voor de zondaars. De Maria van dit paneel is echter verdiept in een boek. Alleen Johannes is min of meer actief, met een gekromde wijsvinger wijst hij naar het kruis op zijn paneel, of misschien wel naar de centrale figuur. Omdat Johannes in die tijd altijd werd afgebeeld als de persoon die naar Jezus Christus wijst zou dit ook een aanwijzing kunnen zijn over de identiteit van de centrale figuur.

IHESVS XPS - PelikaanIHESVS XPS - PelikaanDe centrale figuur zit voor een rugtapijt. Hierop komt het motief van de pelikaan voor, die met zijn bek zijn borst opent om zijn jongen te voeden. Dit thema kwam vaak voor in de tijd van Van Eyck, en symboliseert de offerdood van Christus. Boven de afbeeldingen van de pelikaan zit men ook nog een bandrol met de tekst: IHESVS XPS, Jezus Christus.

Het feit dat de pelikaan en de naam van Jezus Christus niet terug te vinden is op het kledingstuk van de God-figuur is voldoende aanwijzing om aan te nemen dat de figuur NIET Jezus Christus voorstelt.

Ook de tekst rond het hoofd van deze centrale figuur zou alle twijfel weg moeten halen. De tekst verwijst duidelijk naar God.

Maar... op de mantel van de Godsfiguur treft men wel het woord SABAWT (SABAOT)aan, hetgeen meestal wordt vertaald met (Heer der)Sabawt of SabaotSabawt of Sabaot Heerscharen. Sabaot kan ook verwijzen naar Sabaoth, een figuur die we tegenkomen in de gnostische verhalen.
Interessant is dat deze figuur in de Nag Hammadi geschriften terugkomt in het gnostische scheppingsverhaal. Sabaoth wordt gelijkgesteld met Christus en Osiris. Hij is een schepsel van een wereld waarvan hij zelf vond dat deze nooit geschapen had mogen worden. De teksten over Sabaoth treft men overigens aan in het "Geheime evangelie van Johannes".

Bekend is dat A. Dürer dit verhaal kende. Mogelijk waren er schilders ingewijd in deze gnostische mystiek. Exemplaren van het "Geheime evangelie van Johannes" circuleerden al voordat ze werden teruggevonden in Nag Hammadi.

En dan is nog één ding: van wie is de kroon die vóór de centrale figuur op de grond staat? Wie of wat is er in de belevingswereld van de gebroeders van Eyck ontkroond?


Maria

MariaMariaHet portret van Maria is adembenemend. Het paneel straalt een enorme zachtheid uit.

Haar gezicht is jong, bijna nog van een kind. Ze kijkt aandachtig naar een boek, haar mond licht geopend. Heur haar, zacht golvend, oogt zo realistisch dat het lijk alsof de kunstenaar iedere haar afzonderlijke aandacht heeft gegeven.

Op haar hoofd een kroon met bloemen. De kroon zelf, afgezet met kostbare stenen en parels, weerspiegelt het licht van de omgeving. Op de kroon ziet men rozen, lelies, meiklokjes en de akelei. Al deze planten bloeien in mei. Hierin zie je ook weer de grote symbolische kennis van de gebroeders van Eyck. Niet alleen de symboolwaarde van elke bloem afzonderlijk, maar tezamen verwijzen ze naar de meimaand, de bloeimaand of de Mariamaand.

Het symbool van de roos is natuurlijk de liefde, de lelies staan voor reinheid en kuisheid. Het meiklokje of lelietje ter dalen is het symbool van Christus of van de Maagd Maria zelf: het is de brenger van het heil en het Evangelie. De akelei zou met zijn gebogen hoofdje de nederigheid symboliseren.
De maand mei, waarnaar de kroon refereert, komt nog een keer terug op het altaarstuk. In gesloten toestand kan de kijker nog steeds de letters onderscheiden van een vierregelig vers dat ons vertelt wie het schilderij heeft gemaakt en wanneer het voor het eerst te bezichtigen viel: op 6 mei 1432.... lezend in een getijdenboek... lezend in een getijdenboek

Boven de kroon van Maria zie je - volgens de kunsthistorici en/of theologen - 12 sterren. Dit is een verwijzing naar het boek openbaringen 12:1.  'En er werd een groot teken gezien in den hemel; namelijk een vrouw, bekleed met de zon; en de maan was onder haar voeten, en op haar hoofd een kroon van twaalf sterren;' Wij tellen 11 sterren en ook de overige symbolen uit dit vers (de zon en de maan) zijn niet zichtbaar.

Een prachtig detail van dit paneel is het boek waarin Maria bladert. De rode manchet geeft een speelse noot in het overwegend donkerblauwe gewaad dat Maria draagt. In het boek kun je alleen de letter M lezen. Volgens Peter Schmidt is het een getijdenboek, maar eerlijk gezegd weet ik niet waarop dit gebaseerd is. De juwelen waarmee de jurk is afgezet zijn afwisselend rood en groen. Het kwastje onder aan het boek heeft een goudkeurig ornament dat de letters AM voorstelt: Ave Maria.

Als u de link naar de teksten horende bij Maria volgt dan zult u lezen dat de tekst rond het hoofd van Maria afkomstig is uit het "boek der wijsheid".Interessant is dat de wijsheid wordt gezien als een vrouw met de naam "Sophia". Volgens de gnostici heeft Sophia de wereld willen scheppen. In feite ontstond hierdoor het dualisme: naast licht ontstond duisternis. De God van deze duisternis was Jaldabaoth, de God der Joden. De zoon van deze God was Sabaoth, die tegen zijn vader in opstand kwam. Hiervoor werd Hij door Sophia beloond met een plaatsje in "de zevende hemel". Hierdoor kwam hij boven zijn vader Jaldabaoth te staan.

Als het altaarstuk een duidelijke verwijzing heeft naar Sabaoth én Sophia, dan mag je voorzichtig de conclusie trekken dat de van Eycks gnostische sympathieën hadden.

Boek met alleen de letter M leesbaarBoek met alleen de letter M leesbaar

Ornament voorstellend AM, Ave MariaOrnament voorstellend AM, Ave Maria

De lelie, de roos, het lelietje ter dalen en de akeleiDe lelie, de roos, het lelietje ter dalen en de akelei

Een detail van het jonge gezicht van MariaEen detail van het jonge gezicht van Maria


Johannes de Doper

Beschadigde Johannes de DoperBeschadigde Johannes de DoperHet paneel van Johannes de Doper is bij de verplaatsing in de tweede wereldoorlog flink beschadigd geweest. Inmiddels is hij voortreffelijk gerestaureerd. Ook dit paneel is prachtig geschilderd. Johannes draagt een groene mantel over zijn kameelharen mantel. Een kameelharenmantel is het symbool van Johannes de Doper omdat hij daarmee als asceet aan de Jordaan optrad en voor het joodse volk een doopsel tot bekering predikte.

De wijzende vingerJohannes de Doper (Da Vinci)Johannes de Doper (Da Vinci)
De wijzende vinger is een soort handelssymbool van Johannes de Doper. Veel kunstenaars maken gebruik van dit symbool om Johannes te identificeren. Hij zou dan naar Christus wijzen.

Op dit altaarstuk wordt deze vinger zelfs als bewijs aangevoerd dat de figuur op de middelste paneel Christus zou zijn.
Een bekend voorbeeld van een "wijzende Johannes" is het - hiernaast afgebeelde -  schilderij van Leonardo da Vinci. Opvallende overeenkomst is dat Johannes in beide schilderstukken niet wijst naar de figuur Jezus maar naar een kruis.

Op de schoot van Johannes de Doper ligt een boek. Het enige leesbare woord is ook het eerste woord: Consolami, weest vertroost. Omdat de profetie van Jesaja met dit woord begint, neemt men aan dat Johannes dit boek op zijn schoot heeft liggen. Deze associatie ligt voor de hand omdat Jesaja het heeft over "...een stem die roept in de woestijn: bereid de weg van de Heer, maak zijn paden recht." De roepende in de woestijn is natuurlijk Johannes de Doper. Overigens is de Heer uit dit tekstdeel JHWH, de God van Israel. Later in het nieuwe testament zal dit echter gaan over de Messias.
Overigens, de gedetailleerdheid van dit boek is prachtig om te bestuderen!

ConsolamiConsolami

 


ZangeressenZangeressenZingende Engelen

Links en rechts van de drie centrale figuren schilderde de van Eycks zingende en musicerende hemelbewoners, die, hoewel ze geen vleugels hebben, traditioneel voor engelen aangezien worden.

Het linkerpaneel telt acht engelen die een meestemmig muziekstuk zingen. Het is aan de hoofden te zien of men hoge of lage noten zingt.

Zij staan achter een kunstig bewerkte lessenaar. In de kolom prijkt een sculptuur van de aartsengel Michaël die een draak verslaat. In het boek Openbaring van Johannes (12: 7-12) voert Michaël oorlog tegen de draak. Zo staat er geschreven: "En er kwam oorlog in de hemel; Michaël en zijn engelen hadden oorlog te voeren tegen de draak; ook de draak en zijn engelen voerden oorlog, maar hij kon geen stand houden, en hun plaats werd in de hemel niet meer gevonden." Hij is de aanvoerder der engelen, de overwinnaar van boze machten, beschermheer van de Christenen.

Boek op lessenaarBoek op lessenaarOp de lessenaar Zingende engelen      (v.d. Perre)Zingende engelen (v.d. Perre)ligt een boek. P. Coremans heeft dit fragment doorgelicht en trof een tekst aan. Wat er precies staat kan ik op dit moment nog niet zeggen. Het eerste woord zou encaenia (inwijdingsfeest) kunnen zijn.

De twee figuren naast het boek, die deel uitmaken van de lessenaar, zijn ook onbekend. Het zijn wellicht twee profeten, misschien is één van hen Daniël. De profeet Daniël beschrijft dat - de onder hem afgebeelde - Michaël de beschermer van Israel is.

Verder is het paneel voorzien van allerlei prachtige details. De engelen dragen kunstige sieraden en versierde banden. De tegels op de vloer zijn kleine kunstwerkjes op zich.

Op het rechterpaneel wordt gemusiceerd. Hier zijn zeven engelen te zien. De laatste is verborgen achter het orgel, je kunt alleen heur haar nog zien. Aerts ziet 42 zilveren orgelpijpen, glimmend als echt metaal. Het orgel is van notenhout, herkenbaar aan de textuur van het hout (Aerts zegt hier eikenhout, maar daar ben ik het niet mee eens). In vergelijking met de lessenaar aan de linkerzijde is het orgel wat strakker. De belangrijkste versiering bestaan uit een soort mandala's.

Ook dit paneel is rijk aan details. Ook hier de interessante tegelvloer. De organist heeft een mantel met een zoom van hermelijn.

Opvallend is dat de gezichten van de engelen op beide panelen niet erg tot de verbeelding spreken. Ze lijken allemaal op elkaar, Schmidt vraag zich zelfs af of ze soms gekloond zijn. De hoofden zijn inderdaad vlak. Daar waar in de tegels duidelijk gebruik is gemaakt van perspectief, zijn alle hoofden ongeveer even groot afgebeeld. 

AGLAAGLA

Op beide panelen veel verwijzingen naar Christus. Links vinden we kruisjes (tempelierskruizen?) op de banden van de zangeressen. Op één van de banden zien we het hoofd van een man, waarschijnlijk Christus. Op een andere band zien we de Moeder Gods volledig afgebeeld, met Jezus in haar handen. Ook de gouden sluiting lijkt een afbeelding van Maria met het kindje Jezus te zijn. Tot slot op de tegels van beide panelen verwijzingen naar het Lam Gods, AGLA (Atha Gibor Leolam Adonai = Gij zijt steun in eeuwigheid) en het monogram IHS (Jezus).


Heilige Kluizenaars

 

In de kunstwereld is nogal wat discussie geweest over de plaatsing van de panelen betreffende de pelgrims en de kluizenaars. Een onbekende schilder uit de 16e eeuw heeft de panelen omgedraaid en tot mijn verbijstering heb ik in de Nieuwe Gazet van 26 april 1934 gelezen dat hij op deze wijze de fout van van Eyck heeft willen herstellen. Fout? Welke fout?

Het lijkt me overdreven om van een fout of vergissing te spreken, alhoewel beide panelen qua voorstelling inderdaad makkelijk van plaats kunnen verwisselen. In een boekje uit 1932, waarin gevierd werd dat het Lam Gods 500 jaar bestond, zijn de panelen ook in omgekeerde volgorde afgebeeld. Maar de achterzijde van beide panelen verhindert deze opstelling en om dan te spreken van een vergissing van Van Eyck lijkt me nogal overdreven.  

Het opvallendst aan de paneel van de kluizenaars zijn de twee dames. De één wordt geïdentificeerd met Maria Magdalena. Ze heeft immers een kruik in haar hand. De ander zou de kluizenaar Maria de Egyptische wezen. In mijn optiek klopt deze algemeen aanvaarde analyse niet. Het symbool van Maria de Egyptische is dat zij slechts in heur haar is gekleed. Ze was zo wars van overdaad dat ze alle materiële zaken, waaronder kleding, afwees.Ook wordt er wel gesproken van Maria Magdalena en haar zuster Martha, maar Martha was geen kluizenaar…

Een ander inzicht kwam toen ik op vakantie in Zuid Frankrijk het museum van Tautaval bezocht. Bij de uitgang stond een beeldje van twee dames, de één met een kruik in haar hand en de ander met een boek. Het leken wel Siamese tweelingen, net als op het schilderij van Van Eyck, bedacht ik me.

Twee Maria's?Twee Maria's? Les Saintes PuellesLes Saintes Puelles

Het beeld stelde “Les Saintes Puelles”voor. Er is niet zoveel over deze heiligen te vinden. Het zijn twee maagden die de delen van het lichaam van St Saturnin (St. Sernin/St Saturnus) verzameld hebben nadat hij door de heidenen ter dood was veroordeeld. Voor straf werd hij door een stier door de stad Toulouse gesleurd. De dames hebben zijn overblijfselen gebalsemd en verstopt voor de woedende heidenen. Later is zijn lichaam naar St. Hilaire overgebracht, een abdij in de omgeving van Limoux. Een plaatsje daar in de buurt is vernoemd naar de heilige dames: Mas Saintes Puelles.

Het symbool van St Saturnin is de sikkel die hij in zijn hand houdt. Bovendien was hij een kluizenaar. Op het paneel van de Kluizenaars vinden we St. Saturnin terug (vooraan links). Saturnin is samen met Antonius uit Egypte hét symbool voor de kluizenaars. Ze worden vaak met elkaar verward, alhoewel van Eyck de heilige Antonius als kluizenaar in het midden heeft afgebeeld. Zijn iconen zijn het Tau teken op zijn mantel, de staf en de belletjes aan het koord.

Het feit dat de dames afgebeeld zijn op een paneel met een afbeelding van St Saturnin lijkt me voldoende reden om aan te nemen dat dit Les Saintes Puelles zijn.

 

Zoek op deze site

Boekenkast