Home Het altaarstuk Geopend altaarstuk
Lam Gods
Inhoudsopgave
Het geopende altaarstuk
God de Vader
Maria
Johannes
Zingende Engelen
Kluizenaars
Alle pagina's

God de vader

Deisis of DeësisDeisis of DeësisAls het retabel open is en wij onze ogen naar boven slaan valt ons op dat het paneel wordt beheerst door God de Vader, de Maagd Maria en Johannes de Doper. Of stelt die prachtige figuur, gekleed in een scharlaken mantel Jezus Christus voor?

Deze vraag wordt door alle kunsthistorici behandeld. Er is altijd een soort twijfel. Traditioneel wordt de centrale figuur beschouwd als God de Vader. Hiëronimus Münzer spreekt in 1495 van Deus in majestate, wat zonder twijfel naar God de Vader verwijst. Albrecht Dürer sprak in 1521 van “Gott Vater”, net als Lukas de Heere dat in 1559 doet. Bovendien, de figuur draagt een tiara, een pauselijke driekroon, die meestal aan God de Vader wordt toegekend. Ook de scepter, als teken van heerschappij zou naar God verwijzen. Het feit dat de handen en voeten geen tekenen vertonen van de kruisiging zou ook eerder naar God de Vader verwijzen dan naar Jezus Christus.

Ook de teksten (waarover later meer) lijken te verwijzen naar God.God of JezusGod of Jezus

Toch zijn er ook aanwijzingen dat het hier om Jezus Christus gaat.
Allereerst komen de figuren "Maria", "Christus op Zijn troon" en "Johannes de Doper" vaak voor in de Byzantijnse kunst. Op Byzantijnse iconen wordt dikwijls de zogenaamde Deïsis- of Deësistriade afgebeeld. Eerlijk gezegd vind ik het uiterlijk van deze figuur ook wel iets oosters hebben. Bovendien vind ik het niet zo vreemd dat van Eyck geïnspireerd werd door zijn Byzantijnse voorgangers. Immers, het hele paneel verwijst direct en indirect naar Johannes de Doper. Als men deze Doper een prominente plek in de hemel wil geven dan ligt het voor de hand dit thema te kiezen.

Aan de andere kant… Deïsis betekent voorbede, smeekbede. Maria en Johannes smeken Christus om erbarmen voor de zondaars. De Maria van dit paneel is echter verdiept in een boek. Alleen Johannes is min of meer actief, met een gekromde wijsvinger wijst hij naar het kruis op zijn paneel, of misschien wel naar de centrale figuur. Omdat Johannes in die tijd altijd werd afgebeeld als de persoon die naar Jezus Christus wijst zou dit ook een aanwijzing kunnen zijn over de identiteit van de centrale figuur.

IHESVS XPS - PelikaanIHESVS XPS - PelikaanDe centrale figuur zit voor een rugtapijt. Hierop komt het motief van de pelikaan voor, die met zijn bek zijn borst opent om zijn jongen te voeden. Dit thema kwam vaak voor in de tijd van Van Eyck, en symboliseert de offerdood van Christus. Boven de afbeeldingen van de pelikaan zit men ook nog een bandrol met de tekst: IHESVS XPS, Jezus Christus.

Het feit dat de pelikaan en de naam van Jezus Christus niet terug te vinden is op het kledingstuk van de God-figuur is voldoende aanwijzing om aan te nemen dat de figuur NIET Jezus Christus voorstelt.

Ook de tekst rond het hoofd van deze centrale figuur zou alle twijfel weg moeten halen. De tekst verwijst duidelijk naar God.

Maar... op de mantel van de Godsfiguur treft men wel het woord SABAWT (SABAOT)aan, hetgeen meestal wordt vertaald met (Heer der)Sabawt of SabaotSabawt of Sabaot Heerscharen. Sabaot kan ook verwijzen naar Sabaoth, een figuur die we tegenkomen in de gnostische verhalen.
Interessant is dat deze figuur in de Nag Hammadi geschriften terugkomt in het gnostische scheppingsverhaal. Sabaoth wordt gelijkgesteld met Christus en Osiris. Hij is een schepsel van een wereld waarvan hij zelf vond dat deze nooit geschapen had mogen worden. De teksten over Sabaoth treft men overigens aan in het "Geheime evangelie van Johannes".

Bekend is dat A. Dürer dit verhaal kende. Mogelijk waren er schilders ingewijd in deze gnostische mystiek. Exemplaren van het "Geheime evangelie van Johannes" circuleerden al voordat ze werden teruggevonden in Nag Hammadi.

En dan is nog één ding: van wie is de kroon die vóór de centrale figuur op de grond staat? Wie of wat is er in de belevingswereld van de gebroeders van Eyck ontkroond?



 

Zoek op deze site

Boekenkast